Enkele slotopmerkingen:
Een auteur als Van Eeden hoort dan wel bij de oprichters van de Nieuwe Gids en van de
Beweging van Tachtig - maar al gauw kun je constateren dat hij voor een belangrijk deel
erg afwijkt in wat Kloos aan uitgangspunten formuleerde.
Dat zie je meteen al bij lezing van De kleine Johannes: dat is niet alleen maar
‘Kunst om de Kunst’, (dus alleen het schoonheidsideaal centraal). Er komt ook
een streven bij om de wereld te verbeteren. (Afwijzing materialisme).
Sterker zie je dat nog in de delen twee en drie van De kleine Johannes, Trouwens het
hele Waldenexperiment is een sociaal gebeuren en heeft geen enkele aanrakingspunt meer met
de ideeën van de Tachtigers.
Ook bij Herman Heijermans zie je steeds het sociale element centraal staan en als
zodanig is Heijermans geen Tachtiger te noemen. Hij zal zich zeker niet thuis hebben
gevoeld tussen de soms wat elitaire groep kunstenaars rond De nieuwe Gids.
Wel is te zien dat het taalgebruik van Heijermans sterk is beïnvloed door het proza
van de Tachtigers. Dat geldt dan vooral voor zijn woordkeus in zijn verhalen, schetsen en
romans.
