De Abele spelen

De belangrijkste verzameling wereldlijke toneelstukken uit de middeleeuwen is te vinden in het ‘Hulthemse handschrift’, dat uit het einde van de veertiende eeuw dateert en nu in de Koninklijke Bibliotheek in Brussel wordt bewaard.

In dit buitengewoon rijke handschrift zijn vier abele (kunstige) spelen op genomen en een aantal sotternieën. De abele spelen, die over de hoofse liefde handelen en grotendeels in een wereld van ridders en prinsessen spelen, zijn ‘Esmoreit’, ‘Gloriant’, ‘Lanseloet van Denemerken ‘en ‘Van den winter ende van den somer’.

Het woord ‘abel’ kennen we niet meer, maar dat moet de betekenis van ‘edel’, hoogverheven hebben gehad.

De sotternieën of kluchten werden vaak na afloop van een abel spel ten tonele gebracht. De grappen over de liefde, over bedrogen mannen en uitgekookte vrouwen, zijn hierin niet van de lucht. Bekende kluchten zijn ‘Lippijn’ en’ De buskenblaser’.

De abele spelen die wellicht omstreeks 1350 zijn ontstaan, vormen het oudste wereldlijke toneel in West-Europa.

In Esmoreit wordt verteld over de liefde tussen Damiët, de dochter van de koning van Damascus, en Esmoreit, de zoon van de koning van Sicilië. Omdat Esmoreit niet weet wie zijn ouders zijn, wil hij dit eerst ontdekken voordat hij Damiët in zijn armen sluit.

Op Sicilië blijkt hem dat hij van koninklijke geboorte is.

Niets staat een huwelijk met Damiët meer in de weg.

In Gloriant handelt het over de gelijknamige hertog van Brunswijk die zichzelf te goed vindt voor de daar aanwezige vrouwen. Tegelijkertijd blijkt er ook voor prinses Florentijn geen aantrekkelijke partner te bestaan. Maar als ze over Gloriant hoort, stuurt ze hem haar geschilderd portret. Deze beeltenis alleen al blijkt voldoende om Gloriant in vuur en vlam te zetten. Na veel avonturen voert hij zijn charmante bruid mee naar huis.

In Lanseloet van Denemarken is prins Lanseloet verliefd op Sanderijn, een meisje uit het gevolg van zijn moeder. Helaas, ze is niet van koninklijke bloede. Zijn moeder is dan ook tegen een huwelijk. Na een avond Sanderijn bij zich te hebben gelokt en ‘ het zoete spel der liefde’ gespeeld te hebben, verstoot hij haar. Het meisje vlucht helemaal naar Afrika waar ze met een andere ridder gelukkig wordt. Lanseloet krijgt spijt en probeert haar nog terug te lokken, maar tevergeefs. Hij sterft.

In het Spel vanden Winter ende vanden Somer bespreken beide jaargetijden welk seizoen het meest geschikt is voor de liefde. De liefdesgodin Venus doet tenslotte uitspraak.

Zoals te verwachten valt, zijn beide seizoenen zeer geschikt.

In Lippijn wordt verteld over de bejaarde Lippijn die zijn echtgenote heeft begluurd tijdens een clandestiene ontmoeting met haar minnaar. Hij beklaagt zich hierover tegenover een vriendin van zijn vrouw die hem wijsmaakt dat dit niet zijn vrouw, maar een natuurgeest, vermomd als zijn vrouw, moet zijn geweest. Lippijn biedt zijn echtgenote, nadat zij hem wegens zijn argwaan de huid heeft volgescholden, zelfs zijn excuus aan.

Ook in ‘De buskenblaser’ is een bejaarde het voorwerp van spot. Zijn vrouw heeft nog slechts geringe belangstelling voor hem. Om zijn sex-appeal te vergroten, koopt hij bij een handelaar een busje. Wie er in blaast, zal een fantastische verjongingskuur ondergaan. Ongelukkigerwijze bevat het busje slechts roet. Zwart toegetakeld verschijnt de man hoopvol voor zijn vrouw, die hem hartelijk uitlacht.

Een of twee van deze abele spelen zijn heel geschikt voor je lijst.

Beatrijs

In hetzelfde oude manuscript als waar de abele spelen in werden gevonden (het zogenaamde Hulthemse handschrift) zat ook een geestelijk verhaal (epiek): Beatrijs.

(We spreken de ij uit als ie, dus [beatries])

Het verhaal bevat een geloofswaarheid: wie Maria trouw blijft krijgt vergeving van zonden.

Beatrijs is een non die haar gelofte breekt door het klooster te verlaten en met haar minnaar mee te gaan.

Zeven jaar leeft ze samen met haar minnaar, ze krijgen twee kinderen. De volgende zeven jaar leeft ze als prostituée. Als ze weer in de buurt van het klooster komt blijkt niemand haar te hebben gemist doordat Maria haar plaats had ingenomen.

(Dit verhaal is - al of niet in moderne vertaling - heel geschikt voor je lijst. Er zijn vele bewerkingen van. Je kunt deze tekst ook heel goed in de huidige taal lezen. Een bekende bewerking is die door P.C.Boutens).