Vondel schreef het treurspel als een gelegenheidsstuk: de opening van de Amsterdamse Stadsschouwburg was de aanleiding.

Het stuk moest dus een soort geschiedenis van de stad Amsterdam weergeven.

Als historisch gegeven gebruikte Vondel de twist tussen Gijsbrecht van Aemstel en Gerard van Velzen, na de dood van Floris de Vijfde.

Maar hij wijkt wel van de historie af: zo was Amsterdam in de tijd van de dood van

Floris de Vijfde in 1296 een heel klein plaatsje en nog niet de grote havenstad zoals

Vondel het voorstelt.

De dwang van de eenheden (van tijd, plaats en handeling) maken de Gijsbrecht tot een drama met heel weinig actie.

Als men het in deze tijd opvoert kiest men meestal voor een aanpassing in taal en zelfs in inhoud aan de hedendaagse situatie.

Vondel verwijst in dit treurspel uitdrukkelijk naar de Klassieke Oudheid in zijn motieven. Zo is er een schip met rijshout (= brandhout) waarin soldaten zitten verborgen dat evenals het paard van Troje de stad wordt binnengehaald.

Verder is de ‘god uit de machine’, (deus ex machina) in het slot belangrijk.

Er zijn vijf bedrijven, de eerste vier worden afgesloten met een rei.

Een rei is een gedicht dat buiten de toneelhandeling staat maar waarin de gedachten van de ideale toeschouwer vertolkt worden.

Zo is de rei

Waar werd oprechter trouw

Dan tussen man en vrouw…

heel bekend geworden, evenals de rei